@mastersthesis{bal2025literary,
  author = {Bal, Onur},
  title = {Literary Work Readership and Its Relationship with Mentalisation and Empathy},
  school = {Yeditepe University},
  year = {2025},
  type = {Master's thesis},
  url = {https://onurbal.com/en/academics/thesis/}
}

1.1 Temel Kuramsal Yapılar/Kavramlar ve Tanımlar

Aşağıdaki bölümlerde zihinselleştirme, empati, kaygı ve varoluşsal kaygılar kısaca tanımlanacaktır.

1.1.1. Edebî Kurgu

Kurgunun, dolayısıyla da anlatının bir alt kümesi olan edebî kurgu, genellikle biçemsel zenginliğe ve psikolojik derinliğe öncelik veren imgelemsel yazın olarak tanımlanır. Anlatılar, zaman içinde düzenlenen ve çoğu zaman belirli amaçlar doğrultusunda hareket eden karakterler içeren gerçek ya da hayalî olayların yapılandırılmış temsilleridir (Bruner, 1990; Herman, 2009). Anlatının bir alt kümesi olan kurgu, olgusal olmayan içerik barındırır ve imgelemsel nitelikleriyle tanımlanır (Bruner, 1990). Edebî kurgu ise yalnızca türüyle değil, biçemsel öne çıkarma ve belirsizlik kullanımıyla, ayrıca içe bakışı ve içgörüyü harekete geçirme potansiyeliyle ayırt edilir (Miall ve Kuiken, 1999). Çoğu zaman alışılagelmiş dil ve yapıdan uzaklaşarak okurları tanıdık kavramlar üzerine alışılmadık bakış açılarından düşünmeye teşvik eder. Bu süreç yabancılaştırma olarak bilinir.

1.1.2. Zihinselleştirme

Zihinselleştirme, kişinin kendisinin ve başkalarının düşünce, inanç ve niyetleri de dâhil olmak üzere zihinsel durumları üzerine düşünme ve bunları anlama kapasitesidir (Fonagy ve Bateman, 2019). Diğer bir deyişle, başkalarının dışarıdan gözlemlenen eylem ve davranışlarının ardını görebilme, bunların altında yatan düşünce ve inançları yorumlayabilme becerisidir. Zihinselleştirme çoğunlukla ToM ile ilişkili olarak ele alınır. ToM; zihinsel durumları (inançlar, arzular, niyetler ve duygular) kişinin kendisine ve başkalarına atfetme, ayrıca bu bilgiyi sosyal davranışları anlamak, bunlara karşılık vermek ve bunları öngörmek için kullanma yönündeki geniş kapsamlı kapasitedir (Premack ve Woodruff, 1978; Wellman, 2018). ToM temel bir bilişsel beceriyi yansıtırken zihinselleştirme, duygulanımsal anlayışı ve özdüşünümü içeren, gelişimsel temellere dayalı bir süreci kapsar. Bu boyutlar çoğunlukla düşünümsel işlevsellik kavramıyla ifade edilir (Fonagy ve Target, 1997). Zihinselleştirme öncelikle duyguların ve eylemlerin altında yatan zihinsel durumları anlamaya odaklanır. Bu ayrım önemlidir; çünkü bir kişi, başkasının ne hissettiğini, o duyguyu paylaşması veya deneyimlemesi gerekmeksizin çıkarabilir (Shamay-Tsoory, 2011).

1.1.3. Empati

Empati, başkalarının duygusal durumlarını anlama ve paylaşma kapasitesidir (Decety ve Jackson, 2004). Hem ToM’dan hem de zihinselleştirmeden ayrı bir kavram olmakla birlikte, güncel araştırmalar empatiyi giderek zihinselleştirmeyle birlikte işleyen sosyal bilişin duygulanımsal boyutu olarak değerlendirmektedir (Decety ve Jackson, 2004; Shamay-Tsoory, 2011). Empati, başkalarının duygularını yalnızca tanıma değil, aynı zamanda yansıtma becerisidir. Bu nedenle bağ kurma, toplum yanlısı davranış ve ahlaki akıl yürütmede önemli bir rol oynar (Batson, 2009; Eisenberg ve Eggum, 2009). Empati ayrıca bilişsel empati ve duygulanımsal empati olmak üzere iki ayrı etkene ayrılır (Decety ve Jackson, 2004; Shamay-Tsoory ve ark., 2009). Bilişsel empati, kişinin duygusal bakış açısını ayırt etme kapasitesini ifade eder; ancak söz konusu duygunun paylaşılması gerekli değildir (Decety ve Jackson, 2004; Singer ve Lamm, 2009). Duygulanımsal empati ise diğer kişinin duygusal durumunu paylaşma ve deneyimleme kapasitesidir; bu kapasite duygusal rezonans veya duygusal bulaşma hissi yaratır (Zaki ve Ochsner, 2012). Bu tanımlar kavramsal açıdan zihinselleştirme tanımına yakın görünse de aralarındaki temel fark, zihinselleştirmenin hem benlikle hem de başkalarıyla ilişkili olabilmesi, empatinin ise yalnızca başkalarıyla ilişkili olmasıdır. Ayrıca başkalarıyla ilişkili zihinselleştirme, diğer kişinin genel zihinsel durumuna odaklanırken empati onun duygusal durumlarına odaklanır.

1.1.4. Kaygı

Kaygı, artmış uyarılma, olumsuz duygulanım ve olası tehditlere veya belirsiz durumlara ilişkin endişeyi içeren duygusal bir durumdur (Barlow, 2002). Kaygı çoğunlukla rahatsız edici bir duygu olarak deneyimlense de uyanıklığı artırarak kişiyi gelecekteki olası tehlikelere hazırladığı için evrimsel açıdan önemli bir rol oynar (LeDoux ve Pine, 2016). Tehditlerin tespit edilmesine yardımcı olan, dikkati artıran ve bireyi uygun tepkiyi vermeye hazırlayan koruyucu bir mekanizmadır (Grupe ve Nitschke, 2013). Ancak kronik olduğunda veya içinde bulunulan duruma uygun olmadığında bilişsel esnekliği, duygu düzenlemeyi ve etkili sosyal işlevselliği olumsuz etkileyebilir (Shields ve ark., 2016). Yüksek kaygı; aşırı tetikte olma, tehditle ilişkili bilgilere yönelik dikkat yanlılıkları ve yanlış yorumlamayla ilişkilidir ve çoğu zaman sosyal bağlamlarda uyumsuz davranışlarla sonuçlanır (Mathews ve MacLeod, 2005). Kaygı, sosyal bağlamlarda dikkat kaynaklarını sınırlayabilir ve çalışma belleği kapasitesini bozabilir (Eysenck ve ark., 2007). Ayrıca bireylerin içsel durumlar veya sosyal tehditlerle aşırı ölçüde meşgul olmasına neden olabilir; bu da başkalarının düşüncelerinin, inançlarının, duygularının ve niyetlerinin yanlış yorumlanmasına yol açar (Hezel ve McNally, 2014).

1.1.5. Varoluşsal Kaygılar

Yalom (1980), ölümlülük, özgürlük, yalıtılmışlık ve anlam arayışını temel varoluşsal kaygılar olarak tanımlamıştır. Yalom’a (1980) göre her birey, hem kendisi hem de başkaları için ölümün kaçınılmaz olduğu gerçeğiyle mücadele eder. Genellikle olumlu bir durum olarak görülmesine rağmen özgürlük, kişinin yaptığı seçimlere ilişkin sorumluluk yükünü de beraberinde getirir. Yalnızlık varoluşun ayrılmaz bir parçasıdır. Son olarak, yaşamın nesnel bir anlamı yoktur; bunun yerine her bireyin kendisi için oluşturması gereken öznel bir anlam vardır. Bu kaygılar, “insanlık durumu” olarak bilinen olgunun ayrılmaz bir parçasıdır (van Bruggen ve ark., 2017). Yalom’a (1980) göre bu kaygılarla yüzleşmek ya varoluşsal kaygıya ya da kişisel gelişime yol açar. Dolayısıyla bu kaygılar kendi başlarına olumlu veya olumsuz değildir. Kaygıda olduğu gibi, bunların psikolojik etkisini belirleyen, söz konusu kaygılarla sürekli ve çözümlenmemiş biçimde meşgul olunmasıdır.