@mastersthesis{bal2025literary,
  author = {Bal, Onur},
  title = {Literary Work Readership and Its Relationship with Mentalisation and Empathy},
  school = {Yeditepe University},
  year = {2025},
  type = {Master's thesis},
  url = {https://onurbal.com/en/academics/thesis/}
}

Bu çalışmada, Türk üniversite öğrencileri ve mezunlarından oluşan bir örneklemde edebî kurguya maruz kalma ile çeşitli sosyal-bilişsel ve duygusal yapılar, yani empati (bilişsel ve duygusal), zihinselleştirme (benlikle ilişkili ve başkalarıyla ilişkili), kaygı (durumluk ve sürekli) ve varoluşsal kaygılar arasındaki ilişki incelenmiştir. Batı bağlamlarında yürütülen önceki çalışmalardan hareketle (ör. Kidd ve Castano, 2013; Mar ve ark., 2006) bu tezde, edebî kurguya maruz kalmanın zihinselleştirmeyi ve/veya empatiyi yordayıp yordamadığı ve kaygı ya da varoluşsal kaygıların bu ilişkilerde düzenleyici rol oynayıp oynamadığı araştırılmıştır. Sonuçlar seçici bir örüntü ortaya koymuştur: Edebî kurguya maruz kalma empatiyi anlamlı biçimde yordarken zihinselleştirmeyi yordamamış; varoluşsal kaygılar ve sürekli kaygı ise her iki yapı üzerinde farklılaşan etkiler göstermiştir.

5.1. Empati ve Edebî Kurguya Maruz Kalma

Hipotez 1 ile tutarlı olarak, demografik değişkenler, varoluşsal kaygılar ve kaygı kontrol edildikten sonra dahi edebî kurguya maruz kalma, genel empatinin yanı sıra bilişsel ve duygusal empati bileşenlerinin daha yüksek olmasını anlamlı biçimde yordamıştır. Etki büyüklükleri düşük olmakla birlikte bu bulgular, edebî kurgu okumanın sosyal-bilişsel açıdan küçük fakat güvenilir yararlar sağladığını gösteren meta-analitik tahminlerle uyumludur (Hedges’ g ≈ 0.15; Dodell-Feder ve Tamir, 2018). Bu örüntü, karakter odaklı anlatılara kendini kaptırarak dâhil olmanın empatik anlayışı geliştirebileceğini öne süren geniş literatürü desteklemektedir.

Empatinin bileşenleri arasında bilişsel empati, edebî kurguya maruz kalma ve varoluşsal kaygılar tarafından anlamlı biçimde yordanırken sürekli kaygı ile arasında negatif bir ilişki bulunmuştur. Bu bulgu, varoluşsal temalar üzerine düşünmeye dayalı etkileşimin perspektif almayı kolaylaştırabileceğini, kronik kaygı özelliklerinin ise bilişsel empatik işlemeyi engelleyebileceğini düşündürmektedir. Buna karşılık duygusal empati, edebî kurguya maruz kalma tarafından anlamlı biçimde yordanmış; ancak varoluşsal kaygılar veya sürekli kaygı tarafından yordanmamıştır. Bununla birlikte, dikkat çekici biçimde, sürekli kaygı marjinal düzeyde pozitif bir eğilim göstermiştir. Bu farklılaşan örüntü, önceki literatürde öne sürüldüğü gibi, kurgunun empati üzerindeki yararlarının kısmen farklı mekanizmalar üzerinden işlediğine işaret edebilir. Buna göre kurgu, bilişsel alanda düşünsel değerlendirme yoluyla perspektif almayı güçlendirebilirken duygusal alanda anlatıya kendini kaptırma yoluyla duygusal yankılanmayı destekleyebilir. Mevcut bulgular bu kuramsal ayrımla uyumlu olsa da söz konusu temel süreçlerin doğrudan değerlendirilmesi için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.

Demografik yordayıcılar, modeller genelinde tutarlı etkiler ortaya koymuştur. Erkek olmak; genel, bilişsel ve duygusal boyutlarda anlamlı biçimde daha düşük empati puanlarıyla ilişkili bulunmuş ve empati kapasitesinde yerleşik cinsiyet farklılıklarını doğrulamıştır. Ayrıca aylık harcaması ₺45,000’nin üzerinde olan bireylerin bilişsel ve genel empati puanları daha yüksektir. Bu durum, eğitsel veya kültürel sermayenin kurguya erişimi ya da sosyal-bilişsel gelişimi şekillendirmedeki rolünü yansıtıyor olabilir. Buna karşılık yaş ve eğitim, bu örneklemde empatiyi anlamlı biçimde yordamamıştır. Bu sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde, edebî kurguya maruz kalmanın demografik ve eğilimsel etmenlerin ötesinde empatiye bağımsız olarak katkıda bulunduğu, aynı zamanda varoluşsal yönelim ve sosyoekonomik arka planla etkileşim içinde olduğu görülmektedir.

Bu bölüm, aşağıdaki ayrı okuma dosyalarına ayrılmıştır.

• 5.2. Zihinselleştirme ve Edebî Kurguya Maruz Kalma
• 5.3. Klinik Çıkarımlar
• 5.4. Sınırlılıklar ve Gelecekteki Araştırma Yönelimleri
• 5.5. Sonuç