@mastersthesis{bal2025literary,
  author = {Bal, Onur},
  title = {Literary Work Readership and Its Relationship with Mentalisation and Empathy},
  school = {Yeditepe University},
  year = {2025},
  type = {Master's thesis},
  url = {https://onurbal.com/en/academics/thesis/}
}

2.2. Sosyal Biliş ve Zihinselleştirmenin Kuramsal Modelleri

Bireylerin başkalarının zihinsel durumlarını nasıl temsil ve yorumladığını anlamak, hem empati hem de zihinselleştirme açısından merkezi öneme sahiptir. Bu bölümde sosyal bilişin üç temel kuramsal modeli olan Kuram-Kuramı, Simülasyon Kuramı ve ikili süreç modelleri ele alınmakta; bu modellerin anlatı kurgusuyla ilişkisi ve sosyal-bilişsel işlevleri desteklemedeki olası rolleri değerlendirilmektedir.

2.2.1. Kuram-Kuramı ve Zihinselleştirmeyle İlişkisi

Başlangıçta Zihin Kuramı araştırmaları bağlamında geliştirilmiş olan Kuram-Kuramı, başkalarının zihinsel durumlarını anlamaya yönelik bir çerçeve sunmaktadır (Gopnik ve Wellman, 1992; Perner, 1993). Kuram-Kuramı gelişimsel dönüm noktalarını açıklamakta ve bu bulgularla desteklenmekte olsa da sosyal bilişin sezgisel ve duygusal yönlerini yeterince dikkate almaması nedeniyle eleştirilmiştir (Gallese ve Goldman, 1998). Bireylerin otomatik süreçlere dayanmak yerine bilinçli biçimde hipotezler sınayan araştırmacılar gibi davrandığı varsayımı, özellikle Simülasyon Kuramı araştırmacıları tarafından sorgulanmıştır (Goldman, 2006; Gordon, 1986). Kuram-Kuramı açısından anlatı kurgusuna maruz kalmak, karakterlerin farklı zihinsel durumları aracılığıyla bir veri kaynağı ve bireylerin kendi kuramlarını geliştirmelerine yardımcı olan gözlem ve hipotez sınama süreçleri için bir alan işlevi görebilir (Mar ve Oatley, 2008).

Zihinselleştirme açısından bakıldığında Kuram-Kuramı, sürecin yalnızca bir kutbunu, yani davranışları bilinçli olarak yorumlarken başvurduğumuz açık ve kurala dayalı akıl yürütmeyi açıklamaktadır. Zihinselleştirme modelleri ise buna bedensel simülasyona ve sezgisel, “hissedilen” bir anlayışa dayanan örtük ve duygusal yüklü bir işleyiş biçimini eklemektedir (Fonagy ve ark., 2002). Dolayısıyla Kuram-Kuramı modelleri, okurların edebî kurgudaki olay örgülerini ve karakterlerin güdülerini bilinçli olarak nasıl çözümlediğini açıklarken zihinselleştirme literatürü, aynı öykülerin otomatik perspektif alma süreçlerini geliştiren yoğun bir özdeşleşmeyi nasıl ortaya çıkardığını vurgulamaktadır (Busselle ve Bilandzic, 2008; Ryan, 2001). Kuram-Kuramı’nın daha geniş bir zihinselleştirme modeliyle bütünleştirilmesi, düşünümsel ve bilişsel açıdan çaba gerektiren zihin okumayı açıklamadaki güçlü yanlarını korurken onu gerçek yaşamda sosyal anlayış için gerekli olan tamamlayıcı sezgisel ve duygusal süreçlerle birlikte konumlandırmaktadır. Kuram-Kuramı’nın zihin okumanın bu otomatik ve deneyimsel yönlerini açıklamadaki sınırlılıkları, doğal olarak bir sonraki bölümde ele alınan Simülasyon Kuramı’nın sunduğu alternatif açıklamaya yöneltmektedir.

2.2.2. Simülasyon Kuramı ve Anlatı Kurgusu

Simülasyon Kuramı, insanların sosyal dünyalarında bilinçli olarak hipotezler sınayan ve kuramlar oluşturan bilim insanları gibi hareket etmediklerini; bunun yerine kendi zihinlerini birer simülatör olarak kullanarak kendilerini başkalarının yerine koyduklarını ve onların ne düşünüyor ya da hissediyor olabileceğini kendi içlerinde canlandırdıklarını öne sürerek Kuram-Kuramı’na alternatif bir açıklama sunmaktadır (Goldman, 2006). Başka bir deyişle bireyler, başkalarının zihinsel durumlarını kendi bilişsel ve duygusal sistemleri içinde yeniden üretir. Zihinselleştirme çerçevesinde bu simülasyon yolu, Kuram-Kuramı’nın vurguladığı açık ve kuram temelli akıl yürütmeyi tamamlayan örtük ve deneyimsel kutba karşılık gelmektedir (Fonagy ve ark., 2002).

Simülasyon Kuramı’nın kökenleri, hayal gücü ve empati üzerine yürütülen felsefi tartışmalara kadar uzanmaktadır (Gordon, 1986). Kuram, daha sonra hem bir eylem gerçekleştirildiğinde hem de başka bir kişinin aynı eylemi gerçekleştirmesi gözlemlendiğinde etkinleşen ayna nöronların keşfiyle bilişsel bilimlerde daha fazla ilgi görmüştür (Gallese ve Goldman, 1998). Bu nöronların hem maymunlarda hem de insanlarda bulunması, simülasyonun sosyal bilişte önemli bir rol oynadığı görüşü için güçlü biyolojik kanıt sağlamıştır (Gallese ve Goldman, 1998). Duygusal tepkiler açısından ise bir kişi başka birinin gülümsediğini, kaşlarını çattığını veya sıkıntı yaşadığını gördüğünde ilişkili sinir sistemlerini etkinleştirerek bu duyguları istemsiz biçimde simüle eder. Böylece açık bir akıl yürütmeye başvurmadan diğer kişinin duygusunu bir ölçüde kendi içinde hissedebilir ve onun içsel zihinsel durumunu kavrayabilir (Gallese, 2001). Bu süreç, başkalarının duygularıyla duygusal olarak rezonansa girebilme kapasitesi olan duygusal empati açısından özellikle önemlidir; aynı zamanda bireylerin başkalarının ne yaşıyor olabileceğine ilişkin bir anlayış geliştirmelerine yardımcı olarak bilişsel empati açısından da önem taşımaktadır (Goldman ve Sripada, 2005).

Bu kurama göre kurguya maruz kalmak, bireylerin çoğu zaman bilinçli bir çaba göstermeden karakterlerin duygusal ve bilişsel deneyimlerini zihinsel olarak simüle etmelerini kolaylaştırabilir. Böylece kurgu, okurların farklı karakterlerin zihinsel durumlarını kendi içlerinde canlandırdığı bir simülasyon aracı hâline gelir (Mar ve Oatley, 2008; Oatley, 1999). Bu görüş, kurgu gerçek olaylardan bağımsız olsa bile neden empati ve zihinselleştirme üzerinde etkili olabildiğini açıklamaya yardımcı olmaktadır; çünkü bir anlatının olgusal olması, okurun anlatıyla duygusal veya bilişsel olarak etkileşime girmesi için ön koşul değildir. Asıl belirleyici olan, kurgusal eserin psikolojik gerçekçiliği ve içerdiği zihinsel durumların zenginliğidir. Bu bağlamda anlatıya taşınmanın önemli bir etken olduğu bulunmuştur: Okur öykünün içine ne kadar fazla çekilirse simülasyonun etkisi de o kadar artmaktadır (Green ve Brock, 2000). Dolayısıyla Simülasyon Kuramı, okur veya izleyicinin bir anlatı dünyasına her “taşındığında” devreye giren zihinselleştirmenin otomatik ve duygusal yüklü yönünü öne çıkarmaktadır.

Simülasyon Kuramı’nı eleştirenler ise bireylerin bazı durumlarda başkalarının duygu veya düşüncelerini paylaşmadan da onların zihinsel durumlarını anlayabildiğini ve simülasyonun benmerkezci yanlılıklara yol açabileceği için bazı durumlarda istenmeyen sonuçlar doğurabileceğini belirterek kuramın sosyal bilişin tamamını açıklayamayacağını savunmaktadır (Apperly, 2012).

2.2.3. Otomatik ve Düşünümsel Zihinselleştirmenin İkili Süreç Modelleri

Hem Kuram-Kuramı’na hem de Simülasyon Kuramı’na yönelik eleştiriler, bu iki sürecin farklı işlevlerle birlikte çalıştığını öne süren ikili süreç modellerinin gelişmesine yol açmıştır. İkili süreç modellerine göre Simülasyon Kuramı sosyal bilişin otomatik ve sezgisel sistemini açıklarken Kuram-Kuramı sosyal bilişin bilinçli ve çaba gerektiren yönünü açıklamaktadır (Apperly ve Butterfill, 2009). Bu ayrım, Lieberman’ın (2007) tanımladığı ve Fonagy ve Luyten’ın (2009) ayrıntılandırdığı zihinselleştirmenin örtük-açık boyutuyla büyük ölçüde örtüşmektedir.

Örneğin bireyler, başka bir kişinin kaşlarını çattığını gördüklerinde açık bir akıl yürütmeye başvurmaksızın onun deneyimini otomatik olarak simüle edebilirler (Gallese ve Goldman, 1998; Goldman, 2006). Bu tür otomatik rezonans, Fonagy ve çalışma arkadaşlarının “düşünüm öncesi” zihinselleştirme olarak adlandırdığı süreçle örtüşmektedir (Fonagy ve ark., 2002). Buna karşılık daha karmaşık veya belirsiz durumlarda bireyler, başkalarının ne düşündüğünü veya ne amaçladığını çözümlemek için önceki bilgilerini, benzer durumlara ilişkin inançlarını ve soyut, bilinçli akıl yürütmeyi kullanabilirler (Apperly, 2012). Bu bilinçli sistem özellikle sezgisel sistemin yetersiz kaldığı durumlarda; örneğin ironi, alay veya aldatmayı yorumlarken ya da toplumsal normların dışında davranan kişilerle karşılaşıldığında devreye girmektedir (Apperly, 2012).

Bu ikili yapıya ilişkin kanıtlardan biri Onishi ve Baillargeon’ın çalışmasından gelmektedir. Bu çalışmada 15 aylık bebekler, açık yanlış inanç görevlerinde başarılı olabileceklerinden çok daha önce örtük zihinselleştirme belirtileri göstermiştir (Onishi ve Baillargeon, 2005). Ayrıca anlatı kurgusu her iki sistemi de etkinleştirebilir. Oatley (1999) ile Mar ve Oatley’in (2008) öne sürdüğü gibi edebî kurgu, karakterlerin zihinsel durumlarının simülasyonu yoluyla duyguları; karmaşık karakterler ve olay örgüleri aracılığıyla ise bilinçli perspektif alma ve soyut akıl yürütmeyi harekete geçirebilir. Her iki sistemin birlikte etkinleşmesi, anlatının kurmaca niteliğine rağmen empatiyi ve zihinselleştirmeyi neden geliştirebildiğini açıklamaya yardımcı olmaktadır: Sosyal-bilişsel etkiyi belirleyen olgusal doğruluk değil, psikolojik gerçekçilik ve zihinsel durumların zenginliğidir.

2.2.4. Sosyal-Bilişsel ve Duygusal Kapasitelerin Demografik İlişkileri

Zihinselleştirme ve empati gibi sosyal-bilişsel sonuçlar ile kaygı ve anlamlandırma gibi duygusal alanlar, demografik etkenlere bağlı olarak sistematik biçimde değişmektedir. Cinsiyete dayalı farklılıklar iyi belgelenmiştir: Kadınlar öz-bildirimle ölçülen empatide (McDonald ve Kanske, 2023) ve sürekli kaygıda (McLean ve Anderson, 2009) erkeklerden daha yüksek puan almakta, ancak ToM performansında yalnızca küçük veya tutarsız bir üstünlük göstermektedir (McDonald ve Kanske, 2023; Greenberg ve ark., 2023). Yaşa bağlı etkiler açısından bilişsel empati ve ToM erken yetişkinlikte en yüksek düzeye ulaşırken duygusal empati yetişkinlik boyunca görece sabit kalmaktadır (Grühn ve ark., 2008). Eğitim ve zihinsel açıdan zenginleştirici etkinlikler (örn., yoğun okuma, daha yüksek akademik eğitim düzeyi) perspektif almayla olumlu yönde ilişkilidir (Mar ve Oatley, 2008) ve geniş epidemiyolojik çalışmalarda genelleşmiş kaygı görülme olasılığının daha düşük olmasını yordamaktadır (Bjelland ve ark., 2008).

Sosyoekonomik etkenler de bu kapasiteleri biçimlendirmektedir. Maddi güçlükler kaygı ve psikolojik sıkıntıyı güvenilir biçimde artırmaktadır (Richardson ve ark., 2017). Sosyoekonomik düzey aynı zamanda sosyal bilişi de etkilemektedir: Düşük gelirli bireyler, daha yüksek gelirli akranlarından farklı empatik doğruluk ve perspektif alma örüntüleri göstermekte; bu durum maddi kaynak koşullarının zihinselleştirmeyi etkilediğine işaret etmektedir (Kraus ve ark., 2010). Son olarak öğrenciler ve kariyerlerinin başındaki yetişkinler, genellikle 18-30 yaş aralığında, daha yüksek sürekli ve durumluk kaygı düzeyleri göstermektedir. Yaklaşık yüzde 40’ı klinik eşiklerin üzerinde tarama sonucu almakta ve kadınların bu grupta yer alma olasılığı erkeklerden anlamlı ölçüde daha yüksek bulunmaktadır. Bununla birlikte bu yaş grubu, sosyo-bilişsel gelişim açısından değişime oldukça açıktır (Ahmed ve ark., 2023; Luyten ve ark., 2020). Bu demografik eğilimler, anlatı temelli sosyal biliş araştırmalarında bireysel farklılıkların kontrol edilmesi gerektiğini göstermektedir.